პოლიტიკური ფილოსოფიის სამართლებრივი გაგება

1. პოლიტიკური ფილოსოფიის სამართლებრივი გაგება

და

მისი ძირითადი მიმართულებები საქართველოსათვის

პოლიტიკას ყოველდღიურ ცხოვრებაში მნიშვნელოვანი და ყოვლისმომცველი ადგილი უკავია, რადგან ადამიანის მიერ სამართლიანობის დაუოკებელი ძიება მჭიდროდაა გადაჯაჭვული ძალაუფლების გამოყენებასთან, მიუხედავად იმისა, რომ ზნეობრივი საკითხები შეიძლება ხანდახან, არასწორად, საზოგადოებისათვის შეუმჩნეველი რჩებოდეს.

როგორც მოქალაქეები, ჩვენ ხშირად მხარს ვუჭერთ, ან ვეწინააღმდეგებით პოლიტიკას და ლიდერებს, რადგან გვჯერა, რომ ისინი დაგვეხმარებიან, ჩვენი საზოგადოება უკეთესი ან უფრო სამართლიანი გავხადოთ. ბევრი ჩვენი პოლიტიკური არჩევანის უკან გარკვეულწილად იმალება საზოგადოებრივი სიკეთისა და კარგი საზოგადოების იდეა. ზოგჯერ, მიუხედავად იმისა, რომ ჩვენ გვჯერა ამა თუ იმ პოლიტიკური წყობის, ხშირად ვერ ვახერხებთ დავასაბუთოთ ამის მიზეზები. არადა, თუ გვინდა, რომ პოლიტიკური სისტემების გააზრებული შედარება შევძლოთ, მნიშვნელოვანია, შეგვეძლოს ჩვენი პოლიტიკური იდეებისა და იდეალების საფუძველმდებარე წარმოდგენების გამოხატვა და ანალიზი.

აუცილებელია, განვსაზღვროთ, თუ რა არის საზოგადოებრივი სიკეთე და რა –  არა.ისევე, როგორც ადამიანის ცოდნის ნებისმიერ   სხვა სფეროს, პოლიტიკურ მეცნიერებასაც გააჩნია საკუთარი ლექსიკონი და ენა. ამ ენის მოხმარებისას ძირითადად იყენებენ სამ მნიშვნელოვან პოლიტიკური წონის მატარებელ სიტყვას: წესრიგი (სტრუქტურები, წესები, რიტუალები, პროცედურები და ჩვეულებები, რომლებიც პოლიტიკურ სისტემას შეადგენენ და დაფუძნებულია საზოგადოებრივი წყობილების საძირკველზე), ძალაუფლება და სამართლიანობა. 

                                                                 

ერი, სახელმწიფო, ხელისუფლება, სამართლიანობა და მისი თანაფარდი ცნებები პოლიტიკური ფილოსოფიის ძირითადი შემადგენელი ნაწილებია.

ერი შედგება ადამიანთა განსხვავებული ჯგუფებისაგან, რომელთაც აერთიანებთ საერთო წარსული და შემდეგ ნიშანთვისებათაგან ყველა ან რომელიმე მაინც: გეოგრაფიული მდებარეობა, ისტორია, რასობრივი ან ეთნიკური კუთვნილება, რელიგია, ენა, კულტურა და საერთო პოლიტიკური იდეების რწმენა. ერები ერთმანეთისგან განსხვავდებიან წარსულისა და ჰომოგენურობის (ერთგვაროვნების ანუ წევრთა მსგავსების) მიხედვითაც.

არსებობენ ერები სახელმწიფოს გარეშეც, რომლებსაც საერთო იდენტობის (ან თემის) გრძნობა აქვთ, მაგრამ სამშობლო–ქვეყანა არ გააჩნიათ. ამ ერების სახელმწიფოების გარეშე არსებობა ქმნის ძალზე არამდგრად სიტუაციას.

პოლიტიკის ენაზე, სახელმწიფო იგივეა, რაც ქვეყანა. თანამედროვე სამყაროში, სახელმწიფოა სუვერენობის ერთპიროვნული მატარებელი. სუვერენული სახელმწიფო არის ერთობა მკაფიოდ განსაზღვრული საზღვრებით, რომელსაც ლეგიტიმური მთავრობა განაგებს.

მთავრობის, მმართველობის საშუალებით იმართება ქვეყნის მოსახლეობა და იქმნება აუცილებელი წესები. თუკი მსოფლიოში მმართველობების არსებულ დიდ მრავალფეროვნებას გავითვალისწინებთ, გავრცელებულია განსხვავება რესპუბლიკებად (სადაც ძალაუფლება, საბოლოო ჯამში, ხალხის ხელშია) და სახელმწიფოებად, სადაც ძალაუფლება მმართველთა ხელშია, როგორიცაა მონარქია ან ტირანია. დღეისათვის, თითქმის ყველა რესპუბლიკა დემოკრატიული (ან წარმომადგებლობითი) რესპუბლიკაა, რაც იმას ნიშნავს, რომ ძალაუფლება არჩეული წარმომადგენლების ხელშია, რომლებიც ხალხის წინაშე უნდა იყვნენ პასუხისმგებელნი.

ერთმანეთისგან განასხვავებენ დემოკრატიებს, სადაც ტარდება თავისუფალი არჩევნები და დიქტატურებს, სადაც ასეთი რამ არ ხდება. თუმცა, მართებულია, მეტი ყურადღება მიექცეს ეკონომიკასაც და სახელმწიფოები ასევე განასხვავონ: კაპიტალისტური, ანუ ბაზარზე დაფუძნებული სისტემებით და სოციალისტური, ანუ სახელმწიფოს მიერ რეგულირებული სისტემებით, რადგანაც, განვითარებად ქვეყნებში მთავრობას, ისეთი სახის გამოწვევებთან, პრობლემებთან, სირთულეებთან გამკლავება უხდება, რომლებთან ბრძოლა განვითარებული ქვეყნებს არ სჭირდება.

მთავრობებისა და მათი ლიდერების უნარი, მიიღონ და ცხოვრებაში გაატარონ წესები, წახალისებისა, თუ სასჯელის მეშვეობით გავლენა იქონიონ ინდივიდებისა თუ ჯგუფების ქცევაზე, შეადგენს ძალაუფლებას. მის გარეშე ხელისუფლება ვერ უზრუნველყოფს ქვეყნისა და თავის უსაფრთხოებას, ვერ მისცემს სტიმულს ეკონომიკურ ზრდას და ვერ გაატარებს ეფექტურ პოლიტიკას.

არსებობს ძალაუფლების მრავალი და განსხვავებული წყარო:  დამაჯერებელი საარჩევნო მანდატი, ორატორული ნიჭი, სიმდიდრე ან რეპრესიული საიდუმლო პოლიცია, ყველა ეს, წარმოადგენს ძალაუფლების განსხვავებულ წყაროს. რა თქმა უნდა, რაც უფრო მეტი ძალაუფლების წყარო (რესურსი) არსებობს, მით უფრო მეტია მთავრობის შესაძლებლობები.

არანაკლებ მნიშვნელოვანია საკითხი, უპყრია თუ არა მმართველს პოლიტიკური ძალაუფლება კანონიერად. თუ ხელისუფლება ფარულია და ძალაუფლების არაფორმალური მოდელი მკვეთრად განსხვავდება ქვეყნის მთავარ, სამართლებრივ, კანონში გაწერილ ძალაუფლების ფორმალური სტრუქტურებისაგან, შესაძლოა რთული იყოს იმის გამოვლენა, თუ რეალურად ვინ მართავს.

ძალაუფლებისა და ხელისუფლების ცნებები ერთმანეთს უკავშირდებიან და ერთმანეთის მაგივრადაც გამოიყენებიან ხოლმე, სინამდვილეში კი, ეს ორი განსხვავებული ცნებაა და პოლიტიკის ორ განსხვავებულ განზომილებას აღნიშნავს.

პოლიტიკური ძალაუფლება ნაწილობრივ მართლაც გამომდინარეობს იძულების ინსტრუმენტების მფლობელობიდან, მაგრამ არა მხოლოდ ამ წყაროებიდან. ძალაუფლება შეიძლება გამომდინარეობდეს სიმდიდრიდან, პიროვნული ქარიზმის, იდეოლოგიიდან, უცხო ქვეყნის ფარული, მარიონეტული დამორჩილებიდან და ბევრი სხვა წყაროდან.

ხელისუფლება არამარტო თავისი განსაზღვრებიდან გამომდინარეობს, არამედ იმ ნორმებიდანაც, რომლებიც აღიარებული და მიღებულია საზოგადოების დიდი უმრავლესობის მიერ. ეს ნორმები დაფუძნებული უნდა იყოს ზნეობრივ, სულიერ და საკანონმდებლო კოდექსებში. აქედან გამომდინარე, ხელისუფლება უნდა გულისხმობდეს კანონიერებას, სამართლიანობასა და ჯამობრივ ლეგიტიმურობას, ანუ, როდესაც ძალაუფლება ხორციელდება აღიარებული ინსტიტუტებისა და წესების საშუალებით, რომლებიც ხალხის მიერაა აღიარებული სამართლიანად და სწორად.

ესეთი განსაზღვრება კი სულაც არ გულისხმობს, რომ დემოკრატია მმართველობის ერთადერთი ლეგიტიმური ფორმაა. ლეგიტიმური ხელისუფლებისათვის მნიშვნელოვანია,  თუ რამდენად ფასეულია იგი ხალხისათვის. თუ ხალხი კმაყოფილია არსებული სამართლებრივი და კანონიერი პოლიტიკური წესრიგით, მისი ძალაუფლება გაერთიანებულია ხელისუფლებასთან, სახელმწიფოს სტაბილურობასთან და სახელმწიფო ხელისუფლების  ლეგიტიმურობაც ეჭვს არ იწვევს.

უახლოესმა ისტორიამაც საკმარისად გვაჩვენა, რომ შესაძლებელია ძალაუფლების არასამართლებრივი გზებით ხელში ჩაგდება და სახალხო მანდატის, საზოგადოების მხარდაჭერის, მორალური, სულიერი თუ კანონიერი გამართლებისა და ლეგიტიმური  ხელისუფლების გარეშე მართვა.

ხელისუფლებაზე პრეტენზია შეიძლება გამოითქვას, თუმცა პრეტენზიის ამ მოთხოვნას აზრი არა აქვს, თუ არ გაგაჩნია მისი განხორციელების კანონიერი საშუალებები. ის, თუ რამდენად სერიოზულ გამოწვევას მიიღებს მმართველობის უფლებამოსილება და გახდება თუ არა საჭირო სამართლის დაცვა, დიდად არის დამოკიდებული ლეგიტიმურობის საკითხზე.

მმართველებისათვის უკეთესია, გააჩნდეთ ხალხის მხარდაჭერა და ცხადია, თუ ხალხი პატივს სცემს თავის ხელისუფლებას და ძალდაუტანებლად ემორჩილება არსებულ წესებსა და სამართლებრივ კანონებს, საზოგადოებაში წესრიგისა და სტაბილურობის შენარჩუნება გაცილებით ადვილად განსახორცილებელია.   

  

იმის გამო, რომ მართულები მმართველებზე ყოველთვის მეტნი არიან, ეს წარმოშობს განსხვავებულ, ხშირად დაპირისპირებულ მოსაზრებებს ხელისუფლების პოლიტიკისა და სამართლიანობის შესახებ. ხელისუფლების ძალაუფლების განხორციელება სამართლიანობის საკითხის მეშვეობით უნდა იქნას გაწონასწორებული: ხორციელდება თუ არა ძალაუფლება სამართლიანად, მართულთა ინტერესების დაცვით, თუ მხოლოდ მმართველთა სასარგებლოდ გამოიყენება.

თუ ხალხი უარს განაცხადებს სცნოს ხელისუფლების არასამართლებრივი უფლებამოსილება, არაკანონიერი მმართველები იძულებულნი გახდებიან უარი თქვან ძალაუფლებაზე, ან გაატარონ რეპრესიები ხალხის წინააღმდეგ, რადგანაც უკანონო ძალაუფლების მქონე ფაქტობრივი მმართველები სამართლიანობის საკითხის დასმის საშუალებას არ იძლევიან. ასეთი  მთავრობები სასტიკად და სისტემატურად დევნიან პოლიტიკურ დისკუსიასა და დებატებს, რადგან ეშინიათ, რომ, თუკი საზოგადოების ყურადღება სამართლიანობისა და საერთო სიკეთის ძირითად საკითხებზე შეჩერდება, ლეგიტიმურობის საკითხის დასმით შეიძლება საფრთხეში აღმოჩნდეს არსებული, მათი ფაქტობრივი, უკანონო და არასამართლებრივი პოლიტიკური წყობა.

შესაძლებელია საზოგადოებრივი ზნეობის საკითხები დათრგუნო, მაგრამ მათი საბოლოოდ ჩახშობა შეუძლებელია, რადგანაც სახელმწიფოს პოლიტიკური სამართლიანობის, ლეგიტიმურობის თავისუფლება უმნიშვნელოვანესია და უდიდესი ძალა აქვს.

პოლიტიკურ მეცნიერებაში, პოლიტიკისა და ხელისუფლების შესახებ ჭეშმარიტების ძიებისა და საკითხისადმი ტრადიციულად მიდგომის შემთხვევაში, ეროვნულ-სარწმუნოებრივი ცოდნითა და გამოცდილებით შეიარაღებული მამულიშვილნი ცდილობენ შეაფასონ, თუ რამდენად კარგად მუშაობს ესა თუ ის პოლიტიკა, პროცესი ან ინსტიტუტი, გარკვეული ზნეობრივი, კანონიერი სტანდარტების გათვალისწინებით. მსგავსი შეფასების გაკეთებისათვის კი, საჭიროა მრავალგვარი კრიტერიუმი, როგორიცაა ფილოსოფია და ფორმალური ლოგიკა, კონსტიტუციები, ხელშეკრულებები, ოფიციალური დოკუმენტების ტექსტები, სასამართლო საქმეები, ექსპერტთა აზრები და სხვა მსგავსნი.

მათგან განსხვავებით, ე. წ. ბიჰევიორისტული მიდგომით კი, აქცენტი მხოლოდ პოლიტიკის ნორმატიულ საკითხებზე კეთდება და მათ მიერ მეტი ყურადღება ეთმობა მხოლოდ მეცნიერულ მეთოდს. ისინი ერიდებიან პოლიტიკის შესახებ მორალური თუ ფილოსოფიური ხასიათის შეფასებებს და გაურბიან ზნეობრივ ღირებულებებს. პოლიტიკურ ცხოვრებაში არსებობს აშკარა განსხვავება ღირებულებებსა და ფაქტებს შორის და ეს, სამწუხაროდ, ის საკითხია, რომელიც სათანადო ყურადღებას იშვიათად იმსახურებს და რაც მთავარია, მსგავსი კვლევების თვალსაწიერის მიღმა რჩება პოლიტიკის ბევრი გაცილებით უფრო ფართო საკითხი, განსაკუთრებით კი ისინი, რომლებიც სამართლიანობას ეხება.

აღსანიშნავია ასევე, რომ პოლიტიკური მეცნიერების ცნობილი დარგებიდან აღნიშვნის ღირსია: პოლიტიკური თეორია, მმართველობის შედარებითი პოლიტიკა, საერთაშორისო ურიერთობები, სახელმწიფო მმართველობა, საკონსტიტუციო სამართალი და პოლიტიკური ეკონომიკა. პოლიტიკა, აუცილებლად, პოლიტიკური ეკონომიკის პრიზმაში უნდა განიხილებოდეს. პოლიტიკური ანალიზი, რომელიც იგნორირებას უკეთებს ეკონომიკას, უგულებელყოფს რეალობას, რადგანაც, ბუნებრივია, რეალურ სამყაროში, პოლიტიკა და ეკონომიკა მჭიდროდაა ერთმანეთზე დამოკიდებული. ეროვნული ეკონომიკური განვითარების გზა ეროვნული პოლიტიკური ხასიათის უნდა იყოს, რამეთუ მხოლოდ  ეკონომიკური განვითარებისაკენ მიმართულ გონივრულ კანონებსა და პოლიტიკას შეუძლიათ განვითარებისაკენ სვლა.

ნორმატიული პოლიტიკური თეორია, ანუ პოლიტიკური ფილოსოფია და პოლიტიკის სწორი და სამართლებრივი გაგება მოითხოვს იმ კრიტერიუმების ცოდნას, რომლითაც პოლიტიკა კარგისა და ცუდის შეფასებას იმსახურებს, რამეთუ ზნეობრივი ფასისა და მისი შედეგების შესახებ ცოდნის გარეშე, ვერც მოქალაქეებსა და ვერც ლიდერებს საკმარისად სწორად ვერ ექნებათ განსაზღვრული ზუსტი ორიენტირი და ცხადი მიზანი.

შედარებითი პოლიტიკა კი ცდილობს ერთმანეთს შეადაროს და შეაფასოს მმართველობები და პოლიტიკური სისტემები. მმართველობის ფორმების, ეკონომიკური განვითარების საფეხურების, საშინაო და საგარეო პოლიტიკისა და პოლიტიკური ტრადიციების შედარებითი ანალიზი საშუალებას აძლევს პოლიტოლოგებს ჩამოაყალიბონ მნიშვნელოვანი განზოგადოებები. შედარებითი პოლიტიკის ზოგიერთი მიმდევარი სპეციალიზდება მსოფლიოს რომელიმე კონკრეტული რეგიონში ან ინტენსიურად სწავლობს რომელიმე კონკრეტულ ერს, შეისწავლიან რომელიმე კერძო პოლიტიკურ მოვლენას, მაგალითად, არასტაბილურობას ან საარჩევნო ქცევას.

 ყველა პოლიტიკურ სისტემას აქვს გარკვეული საერთო ნიშან–თვისებები. ყველა პოლიტიკური სისტემა ფუნქციონირებს გარკვეული პოლიტიკური კულტურის კონტექსტში, რომელიც შესდგება ტრადიციების, ღირებულებებისა და საერთო ცოდნისაგან. გარდა ამისა, იგი გულისხმობს, რომ მოქალაქეებს ყოველთვის გააჩნიათ მოლოდინი და მოთხოვნები პოლიტიკური სისტემის მიმართ, მაგრამ, ამასთანავე, ისინი სხვადასხვა გზით მხარდაჭერას აღმოუჩენენ სისტემას. ისინი შეიძლება მონაწილეობდნენ მმართველობაში, არჩევნებში, ან უბრალოდ ემორჩილებოდნენ სახელმწიფოს კანონებს.

ზნეობრიობის როლი კი საგარეო პოლიტიკაში კვლავაც რჩება მწვავე დებატების თემად. მეცნიერ-რეალისტების აზრით, სახელმწიფო ინტერესები ყოველთვის იყო და იქნება უმთავრესი პრინციპი საერთაშორისო ურთიერთობებში. იდეალისტი მეცნიერები კი, ამის საპირისპიროდ ამტკიცებენ, რომ ზნეობრიობის მიმართ ყურადღების გაზრდა ბოლოს მოუღებს `ომის სისტემას~, რომელსაც რეალისტები ფატალისტურად იღებენ. სხვები კი ფიქრობენ, რომ ეროვნულ ინტერესებსა და საერთაშორისო ზნეობრიობას შორის განსხვავების გაკეთება მცდარია.

სახელმწიფო მმართველობა ძირითად ყურადღებას მიაპყრობს იმას, თუ როგორ ახორციელებს ბიუროკრატია სახელმწიფო პოლიტიკას.

როგორც წესი, ძირითადი აქცენტი კეთდება ცენტრალურ, ეროვნულ მთავრობაზე, მაგრამ სახელმწიფო მმართველობა, ასევე ინტერესდება რეგიონებისა და ადგილობრივი თვითმმართველობითი ხელისუფლებებითა და მათ შორის ურთიერთობებითაც. რამეთუ, საყურადღებოა არა მარტო ის, თუ რა საშუალებებით ხორციელდება სახელმწიფო ხელისუფლება, არამედ ისიც, თუ როგორ ხორციელდება და გამოიყენება თუ არა ძალაუფლება საზოგადოებრივ ინტერესების შესაბამისად. ამ თვალსაზრისით სახელმწიფო მმართველობა მთლიანად იზიარებს პოლიტიკური მეცნიერების საზრუნავს.

ეროვნულ-სახელმწიფოებრივი სამოქალაქო საზოგადოება და პოლიტიკის გაბატონებული კლიმატი მნიშვნელოვან გავლენას ახდენენ ხალხზე. ამიტომაც, ეროვნულ-სახელმწიფოებრივი სამოქალაქო საზოგადოება უნდა განისაზღვრებოდეს და აისახებოდეს უბრალო ხალხის მიერ მიღებულ ყოდელდღიურ გადაწყვეტილებებსა და არჩევანში.

სახელმწიფოს კონსტიტუცია ჰქმნის მთავრობის მოწყობისა და მოქმედების სქემას, შესაბამისად განსაზღვრავს, როგორც მის უფლებამოსილებებს, ისე ამ უფლებამოსილებების განხორციელების ჩარჩოებს.

კონსტიტუციები იქმნებიან გარკვეული ძირითადი ღირებულებების საფუძველზე, რომლებიც მოიცავენ თავისუფლებას, გარკვეული სახის თანასწორობას, განუყოფლად საყოველთაო, მიუკერძოებელ სამართლიანობას კანონის ფარგლებში.

გამომდინარე კონსტიტუციური დემოკრატიის არსობრივი კონცეფციიდან, ხელისუფლება, მთავრობა იდეალურია იმ შემთხვევაში, თუ იგი ერთდროულად გულისხმიერიც არის, შეზღუდულიცა და ეფექტურიც. ამ ძირითად მოთხოვნებს შორის შესაბამისი ბალანსის შენარჩუნება ერთ-ერთი გზაა ნებისმიერი დემოკრატიის წარმატების ხარისხის განსაზღვრისათვის. კონსტიტუციური დემოკრატიები კი, უმრავლესობის მმართველობის პრინციპის შესაბამისად, უნდა იყენებდნენ სახალხო კონტროლს.

მიუხედავად იმისა, რომ უმრავლესობის მმართველობის პოლიტიკური პრინციპი მხარდაჭერას პოულობს, როგორც თანასწორობის იდეაში, ისე თვითინტერესში, უმრავლესობის მმართველობის მიღწევა არც ისე იოლია და არც ყოველთვისაა დიდად დაფასებული, რადგანაც საპარლამენტო სისტემების უმეტესობას გააჩნია ქვეყნის საკანონმდებლო ორგანოში მრავალპარტიული წარმომადგენლობის სისტემა, მრავალპარტიული სისტემები კი, ჩვეულებრივ, არ ქმნიან უმრავლესობას. ასევე, შეუძლებელია რომელიმე ერთმა პარტიამ კოალიციურ მთავრობაში თანმიმდევრულად დაიცვას თავისი პლატფორმა და თავისი კოალიციური პარტნიორების სურვილებისა და პოზიციების იგნორირება მოახდინოს. შედეგი კი ისაა, რომ მოხდეს ვიწროპარტიული პოზიციების წაშლა და ამის შესაბამისად მთავრობის მუშაობა უფრო დაეყრდნოს უმცირეს საერთო ნიშნულს და არა უმრავლესობის მმართველობას. თუკი მსგავს შემთხვევებში ვამბობთ, რომ უმრავლესობა არ მართავს, მხედველობაში ის კი არ გვაქვს, რომ უმცირესობამ ძალაუფლების უზურპაცია მოახდინა, არამედ ის, რომ უმრავლესობა, როგორც ასეთი, არ არსებობს. შესაბამისად, საუბარი უმრავლესობის მითის შესახებ არ გულისხმობს უმრავლესობის მმართველობის პრინციპის გაცამტვერებას, ამ შემთხვევაში საქმე უფრო გვაქვს იმ სირთულის აღიარებასთან, რაც თან ახლავს ამ პრინციპის პრაქტიკაში დანერგვას. უმრავლესობის მმართველობის მიერ მართვა სათქმელად უფრო იოლია ვიდრე გასაკეთებლად. ის ფაქტი, რომ უმრავლესობა ხშირად ეფემერულია, პრობლემას წარმოქმნის დემოკრატიის თეორიისათვის, ხოლო ის ფაქტი, რომ ის ხშირად ტირანულია, დემოკრატიული პრაქტიკისთვის ქმნის პრობლემას.

პასუხისმგებლობის გრძნობის მქონე ხელისუფლების, მთავრობის ყოლის სურვილი აშკარაა, მაგრამ მისი არსებობა გარანტიას არ იძლევა, რომ სერიოზული სახის უსამართლობები არ იჩენენ თავს.

ამიტომაც, შეზღუდული მმართველობის აუცილებლობა აშკარაა. მორალურად უცდომელი უმრავლესობის ცნება კი აბსურდია. იმისათვის, რომ თავიდან აცილებულ იქნას სამართლის გადაცდომები, საჭიროა სახალხო მმართველობაზე შეზღუდვის დაწესება, რაც  შესაძლებელია სხვადასხვა სახით გამოიხატოს.

ზღვარი უმრავლესობის მმართველობასა და უმცირესობის უფლებებს შორის რეალურად ხშირად დაუზუსტებელია და ღიაა, შესაბამისად, კონსტიტუციური უფლებები არაა თვითგანსაზღვრადი, მოქალაქეებს ენიჭებათ თვითგამოხატვის უფლება, მაგრამ ეს უფლება არაა აბსოლუტური.

იდეა, რომ სახელმწიფოები უნდა იმართებოდნენ მიუკერძოებელი და საყოველთაოდ სავალდებულო კანონების მიერ, სიახლეს არ წარმოადგენს. კანონის უზენაესობა თითქმის ყოველთვის უპირატესი უნდა იყოს კონკრეტული პირების შეუზღუდავ ძალაუფლებაზე. მიუხედავად იმისა, რომ კანონები ინტერპრეტირებულნი და გატარებულნი უნდა იყვნენ ინდივიდების მიერ (კანონმდებლები და სამართლის აღმსრულებლები), კანონის მმართველობა უმეტესი უნდა იყოს, ვიდრე ერთეული ინდივიდებისა. სახელმწიფოს შიდა, თუ საერთაშორისო საერთო სამართალი უნდა აკონტროლებდეს ამდაგვარ აქტებს და როდესაც ასეთი აქტი საერთო უფლებების, ან გონიერების საწინააღმდეგოა, ან შეუსაბამოა მათთან, ან შეუძლებელია მისი აღსრულება, საერთო სამართალმა უნდა გააკონტროლოს და განსაჯოს იგი.

რატომღაც საქართველოს ყოველი ხელისუფლების შეცვლის შემდეგ, ქვეყნის სამთავრობო წრეებში და მის გარეთაც, განახლებული ენერგიით იწყება საუბარი  ქვეყნის მოწყობის ახალ–ახალ მოდელთა წარმოდგენით.

სამწუხაროდ, ქართველ საზოგადოებაში ძალიან ბუნდოვანი წარმოდგენა არსებობს ქვეყნის მოწყობის რაობაზე.

ფედერაციულია სახელმწიფო, რომელსაც აფუძნებენ და შეადგენენ ცალკეული სახელმწიფოები („სახელმწიფოებრივი წარმონაქმნები“), რის გამოც იწოდებიან კიდეც ეს უკანასკნელნი ფედერაციის სუბიექტებად, სათანადოდ უზრუნველყოფილნი, საკუთარი კონსტიტუციითა და შესაბამისი ინსტიტუტებით. ფედერაციის ეს რაობა უშუალოდაა გამოხატული პირველი ფედერაციული სახელმწიფოს – ამერიკის შეერთებული შტატების (state – სახელმწიფო) თვით ამ სახელში. ზემონათქვამიდან გასაგები უნდა იყოს, რომ ფედერაციის შექმნისას „მოქმედ პირებად“ გვევლინებიან მომავალი მოკავშირე სახელმწიფოები (ფედერაციის სუბიექტები), რომლებიც საზღვრავენ, სახელმწიფო სუვერენიტეტის რა ნაწილი უნდა გადაეცეს ფედერალურ (ცენტრალურ) ხელისუფლებას და რა დაიტოვონ თავისთვის (ამიტომაც ითქმის, რომ ფედერაციულ სისტემაში ნაწილები წინ უსწრებენ თავის „საერთო ეროვნულ“ მთელს, საპირისპიროდ უნიტარული სისტემისა, სადაც ეს მთელი პირველადია). ფედერაცია არის პოლიტიკური სისტემა, რომლისთვისაც დამახასიათებელია ძაბვა ცენტრიდანულ და ცენტრისკენულ ძალებს შორის და რომლის არსებობაც დამოკიდებულია იმაზე, თუ რამდენად ძალუძს მას, დაიცვას ამ ძალთა ბალანსი.

ფედერაციულის საპირისპიროდ, უნიტარული ჰქვია სახელმწიფოს, რომელიც არ შეიცავს, თავის შემადგენელ ერთეულს, არანაირ სახელმწიფოს და თუ საამისო საჭიროებაა,  სრულებითაც არ გამორიცხავს მის შემადგენლობაში ავტონომიის არსებობას. ავტონომიის შექმნა ქვეყნის გარკვეული რეგიონისთვის და ასეთი სტატუსის მინიჭება, სახელმწიფოსა და მისი ხელისუფლების პრეროგატივაა და სწორედ უნიტარული სახელმწიფოსთვისაა ნიშნეული.

უზნეობისა და უმეცრების ჩვენში ინტენსიურად მიმდინარე „იდეოლოგიზაციის” პირობებში ე. წ. „შავი ფიარის“ ობიექტებად იქცნენ არა მარტო ადამიანები, ცნებებიც კი, ერთ–ერთი  რომელთაგანიცაა უნიტარიზმი. „ფედერალისტები“ მოსახლეობაში ავრცელებენ და ამკვიდრებენ აზრს, თითქოს თვითმმართველობის პრინციპი უნიტარიზმთან ძნელად შესათავსებელია, თუმცა ჯერ არავის დაუმტკიცებია, რომ ადგილობრივი ინტერესები ფედერაციულ სისტემაში უკეთ არის დაცული და წარმოდგენილი, ვიდრე უნიტარულში.

  ის გარემოება, რომ ფედერაციის სუბიექტებს საკუთარი კონსტიტუციები უნდა ჰქონდეთ, მათი სიმრავლე, „ადგილობრივი სუვერენიტეტის“ სხვა კომპონენტებთან ერთად, ისეთ ქვეყანაში, როგორიც დღევანდელი საქართველოა, მისი ამჟამინდელი სამართლებრივი და მასთან პოლიტიკური კულტურის მეტად არასახარბიელო მდგომარეობის გათვალისწინებით, ნამდვილად არ იქნება ხელშემწყობი ერთიანი სამართლებრივი სივრცის შესაქმნელად, ჩვენთვის ესოდენ საჭირო  შეუფერხებელი და ეფექტიანი საერთო სახელმწიფო პოლიტიკის გასატარებლად, ადამიანის უფლებათა და მათ შორის, საკუთრების უფლების  დაცვის სფეროში.

სწორედ დეცენტრალიზებული უნიტარული საქართველოს (და არა ფედერაციულის) პირობებში იქნება უკეთესი შესაძლებლობები ერთიანი ეკონომიკური სივრცის ჩამოყალიბებისათვის, თავისუფალი მეწარმეობის დამაბრკოლებელი ყოველგვარი ბარიერის გარეშე, რაც უზრუნველყოფს რეგიონების შედარებით თანაბარ და ჰარმონიულ სოციალურ-ეკონომიკურ განვითარებას, ისევე როგორც მეტი სტიმული მიეცემა მოსახლეობის მობილურობასაც ქვეყნის შიგნით.

  ერთადერთი რეგიონი, რამდენადაც ეს შესაძლებელია ერთიანი სახელმწიფოს ფარგლებში, უფლება ჰქონდეს ავტონომიაზე,  არის აფხაზეთი, სამკვიდრო აფხაზი ეთნოსისა, როგორც ქართველი და ქართველური ერის ნაწილისა და რომელიც ორგანულად განუყოფელია საქართველოსაგან.

შეხედულება საქართველოზე, როგორც ,,მრავალეროვან” ქვეყანაზე, სწორი არაა. ის, რომ გერმანიაში რამდენიმე მილიონი თურქი ცხოვრობს, არ ნიშნავს იმას, თითქოს იქ თურქი ერი ცხოვრობდეს: თურქი ერი თურქეთში ცხოვრობს და არა გერმანიაში (ან კიდევ სხვაგან, თურქეთის გარეთ). იგივე ითქმის საქართველოში მცხოვრებ ეთნიკურ უმცირესობებზეც: სომხებზე, აზერბაიჯანელებზე, იმავე ოსებსა და სხვებზე.

ქართველი ერი არასდროს არ ყოფილა „ერიჭამია”, მისთვის, თვით უკიდურესი კულტურული დაქვეითების დროსაც კი, ყოველთვის უცხო იყო  ეს უსაზიზღრესი ფორმა, რისი მოწმობაცაა ქართველებისა და ებრაელების ორიათასწლეულზე მეტი ხნის მშვიდობიანი თანაცხოვრება.  

             

სულ არ არის საინტერესო, კონსტიტუციონალისტები როგორ მოიხსენიებენ საქართველოს ტერიტორიული მოწყობის ფორმას. საინტერესოა, რამდენად მყარი და ნაკლებრისკიანი იქნება ერთიანი ქართული იდეისათვის დამოკიდებულება ცენტრალურ ხელისუფლებასა და ქვეყნის შიდა მოწყობის სუბიექტებს შორის, მაგრამ ცალსახაა – საქართველოს ფედერალიზაცია ვერ გადააწყვეტინებს საქართველოს უკვე განდგომილ რეგიონებს რეინტეგრაციას.

კონსტიტუციონალიზმი კანონის უზენაესობის სინონიმურია, თუმცა სამართლებრივი პროცედურა ხშირად არ იძლევა გარანტიას სერიოზული უსამართლობის წინააღმდეგ. მსგავსი გარანტიის მოლოდინი, ალტერნატივა, ზედმეტ მოთხოვნად არ უნდა იქცეს ნებისმიერი პოლიტიკურ-სამართლებრივი სისტემის მიმართ.

მიუხედავად იმისა, რომ კონსტიტუციური მთავრობის შეზღუდვის გზად ზოგჯერ მიიჩნევენ იმას, რაც ხელისუფლების ტერიტორიული დანაწილების საფუძველზე ხდება და რასაც ფედერალიზმი ჰქვია. ამ გზის მომხრეთა აზრით, ფედერალიზმი უზრუნველყოფს ეროვნული მთავრობის ძალაუფლების შეზღუდვას და ამავდროულად თავისუფლებასაც იცავს. თუმცა ისეთი ისტორიული და ეროვნული სახელმწიფოსათვის, როგორიც საქართველოა, ბევრად მნიშვნელოვანია, იგი დარჩეს უნიტარულ, რესპუბლიკური მმართველობის სახელმწიფოდ. უნიტარული სისტემა ხომ მმართველობის ყველაზე გავრცელებული ფორმაა და ასეთ  უნიტარულ სახელმწოფოში პოლიტიკურ სისტემას მთავრობის ერთი ძირითადი ერთეული აქვს და ესაა ცენტრალური მთავრობა, რომელიც სხვადასხვა საკითხის თაობაზე ხშირად მიმართავს ადგილობრივ სახელმწიფოში ისტორიულად ჩამოყალიბებულ ტრადიციულ კუთხეთა თვითმმართველობით რეგიონულ შესაბამის ორგანოებს.

ამრიგად, უმჯობესია, საქართველო იყოს დემოკრატიული პრინციპებზე დაფუძნებული უნიტარული სახელმწიფო, შესაძლო (რეფერენდუმით) ავტონომიით აფხაზეთისათვის და ადგილობრივი თვითმმართველობით მთელი ქვეყნისათვის. ისტორიული-პოლიტიკური კონტექსტის გარეშე შეუძლებელია ასეთი საკითხების გადაწყვეტა და სწორედ ასეთი  პირობით შეიძლება ლაპარაკი საქართველოს ტერიტორიული მთლიანობის აღდგენაზე.

აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ, საჭიროებისამებრ, შესაძლებელია ზედმეტი ზეწოლისაგან დამატებითი ექვივალენტური დამცავი  პოლიტიკური სისტემური მექანიზმების ჩასმაც, რაც გააიოლებს ცენტრალურ და ადგილობრივ პოლიტიკურ-ადმინისტრაციულ ერთეულებს შორის თავისუფალ ორმხრივ ურთიერთობებს.

დემოკრატიული მთავრობაც კი, რომელიც გულისხმიერიცაა და შეზღუდულიც, ყოველთვის როდია სიცოცხლისუნარიანი. იმისათვის, რომ წარმატებული იყოს და ხშირ შემთხვევაში უბრალოდ გადარჩეს, დემოკრატიული მთავრობა, ისევე როგორც ხელისუფლების მოწყობის სხვა ფორმები, ეფექტურიც უნდა იყოს. მას უნდა გააჩნდეს იმის შესაძლებლობები, რომ განახორციელოს ის მიზნები, რისთვისაც იგი შეიქმნა. შეზღუდული, გულისხმიერი მთავრობა, რომელსაც ძალუძს იმოქმედოს სწრაფად და მოქნილად უნდა ეყრდნობოდეს ძალაუფლების შეკავების, გაწონასწორების სტრუქტურებს  და აუცილებელია სტაბილურობისა და ენერგიულობის შერწყმა თავისუფლებისა და რესპუბლიკური ფორმის ხელშეუხებლობასთან. ეს ყოველივე აუცილებელია სახელმწიფოს შიდა სიმშვიდისა და წესრიგისათვის, საგარეო გამოწვევების გადაჭრის გზით ეროვნული უსაფრთხოებისათვისა და საზოგადოებრივი თვითრწმენისთვის.

პოლიტიკური და სისტემური სტაბილურობა ეფექტური მთავრობის არსებითი ატრიბუტია. არჩეულ წარმომადგენლებს საკმარისი დრო და ვადა უნდა მიეცეთ იმისთვის, რომ განახორციელონ ან მიაღწიონ რაიმე ღირებულს. უნდა არსებობდეს გარკვეული სახის პოლიტიკური დისპუტებისა და სოციალური კონფლიქტების მოგვარების ინსტიტუციური გზები, რათა თავიდან იქნას აცილებული ქვეყნის ნაწილებად დახლეჩვისა და დესტაბილიზაციის ალბათობა.

ძალზედ მნიშვნელოვანია პოლიტიკურ სისტემათა  ინსტიტუციური პროცედურები, მათი რეგულარიზებული მეთოდების საშუალებით, რადგან არცერთ დემოკრატიულ მთავრობას არ ძალუძს შეასრულოს თავისი დანაპირები, თუკი იგი გულისხმიერი და შეზღუდული არაა. ხალხს, მუდამ, თავად უნდა შეეძლოს სამართლებრივი კონსტიტუციის ფარგლებში საკუთარი თავის მართვა. განსაზღვრულ სფეროებზე ძალაუფლების რეგულარული განაწილება, შეკავებისა და გაწონასწორების კანონმდებლობითი მექანიზმების დანერგვა, თავისუფალი, სამართლიანი და კომპეტენციის საფუძველზე შერჩეული მოსამართლეებისაგან შემდგარი სასამართლოების დაწესება, არჩევით ორგანოებში ხალხის ნებითა და ვალდებულებებით აღჭურვილი წარმომადგენლობები და კიდევ ბევრი სხვა, ძლიერი საშუალებებია იმისათვის, რომ უნიტარული სახელმწიფოს რესპუბლიკური მმრთველობის უპირატესობები შენარჩუნებულ იქნას და ნაკლოვანებები თავიდან იქნას აცილებული. სწორად და სამართლებრივად აგებულ სახელმწიფოს კი თავად შეუძლია გააკონტროლოს იმათი ამბიციები, ვინც მისი სახელით მართვაზე აცხადებს პრეტენზიას.

კონსტიტუცია ხელისუფლების ყოველ შტოს სპეციფიურ ამოცანებს აკისრებს. პოლიტიკური სისტემა ძალაუფლების დანაწილებით ხასიათდება, რომლის ფარგლებშიც ეროვნული მთავრობის საკანონმდებლო, აღმასრულებელი და სასამართლო შტოები შესაბამისი უფლებამოსილებებისა და ვალდებულებების განხორციელებისათვის ცალ-ცალკე არიან პასუხისმგებელნი ამომრჩეველთა სხვადასხვა ჯგუფის მიმართ. მთავრობა ფორმალურად სხვადასხვა ფუნქციური ჩარჩოს მიხედვითაა ორგანიზებული, ვინაიდან ყოველი მთავრობისათვის სავალდებულოა კანონების ფორმულირება, აღსრულება და ინტერპრეტირება.

მსგავსი მოწყობის ლოგიკამ არ იცის არც პოლიტიკური და არც გეოგრაფიული საზღვრები, დღეისათვის იგი ასახულია მსოფლიოს ყველა რეგიონის მრავალი დემოკრატიის სტრუქტურაში.

სამართლებრივად და კარგად გამართულ რესპუბლიკაში კი განათლებული თვითინტერესი საყოველთაო სიკეთისათვის იღვაწებს მუდამ.

პარლამენტს სასურველია მინიჭებული ჰქონდეს აღმასრულებელ ხელისუფლებაზე მძლავრი შეზღუდვის მექანიზმი – ეგრეთწოდებული ხაზინადარის ძალაუფლება. როცა პრეზიდენტი წარადგენს წლიური ბიუჯეტის პროექტს და ცდილობს მიზნობრივი დაფინანსების შესახებ პარლამენტის გადაწყვეტილებებზე გავლენა მოახდინოს, სამთავრობო ხარჯვებზე საბოლოო სიტყვის უფლება მაინც პარლამენტს უნდა გააჩნდეს. ძალაუფლების დანაწილების ასეთ მოდელში შესაძლებელია იყოს გარკვეული სფეროები, რომლებშიც ძალაუფლების განხორციელება ხელისუფლების სხვადასხვა შტოს ერთობლივადაც შეეძლოს. ასეთ სფეროს, მსგავსი გამჭოლი და გადამკვეთი პასუხისმგებლობებით, შეიძლება მიეკუთვნებოდეს, მაგალითისათვის, ომის გამოცხადების უფლება. პარლამენტს კონსტიტუციურად უნდა ჰქონდეს  იმის უფლება, რომ შეკრიბოს და მხარი დაუჭიროს სახელმწიფოს შეიარაღებულ ძალებს, შექმნას მისი მარეგულირებელი წესები, საჭირო რესურსებით უზრუნველყოს და ზედამხედველობა გაუწიოს სამხედრო მდგომარეობას. თუმცა კონსტიტუცია შეიარაღებული ძალების მთავარსარდლად მაინც პრეზიდენტს აცხადებს. შესაბამისად, გამოცხადებული თუ გამოუცხადებელი ნებისმიერი მნიშვნელოვანი სამხედრო აქცია ხელისუფლების ორივე შტოს თანამშრომლობასა და სოლიდარობას  მოითხოვს.

აღსანიშნავია, რომ ბევრ საპრეზიდენტო სისტემაში, კრიზისის პერიოდში, სამხედრო გადატრიალების ალბათობა პრინციპულ საფრთხეს წარმოადგენს.   მართალია, მთავრობის (ხელისუფლების) სამივე შტოს წევრები სხვადასხვა ამოცანის შესრულებას ემსახურებიან და სხვადასხვა გზებით ჭრიან მათ, ისინი სხვადასხვა ვადით და სხვადასხვა ამომრჩევლის მიერ ირჩევიან. ალბათ, უმჯობესია, კონსტიტუციის და მისი შესაბამისი ჩასწორების მიხედვით, პრეზიდენტი ყოველ ოთხ წელიწადში ერთხელ ირჩეოდეს და ერთსა და იმავე პირს ორ ვადაზე მეტად თანამდებობის დაკავება არ უნდა შეეძლოს. პრეზიდენტი წარმოადგენს მთავრობის უმაღლეს თანამდებობის პირს, რომელსაც ძალაუფლების მანდატი სრულიად ეროვნული ელექტორატის მიერ გადაეცემა. პარლამენტში არჩეული პარტიული სიითი წარმომადგენლები კი კონკრეტული ადმინისტრაციული ელექტორატისგან იღებენ მანდატს და სამი წლის ვადით უნდა ირჩეოდნენ. ასეთივე წესითა და ვადით უნდა ხდებოდეს მაჟორიტარი დეპუტატების არჩევნები, რომლებიც წარმოადგენენ კონკრეტულ ადმინისტრაციული ერთეულს. რაც შეეხება ადგილობრივი თვითმმართველობითი ორგანოების დეპუტატებს, ისინი არჩეულ უნდა იქნას ორი წლის ვადით, როგორც პარტიული, ასევე მაჟორიტარული ნიშნით, კონკრეტული ადმინისტრაციული ელექტორატისაგან. უზენაესი სასამართლოს მოსამართლეები და ყველა სხვა კონკრეტული ადმინისტრაციული მსხვილი ერთეულის მოსამართლე არ უნდა ირჩეოდნენ, ისინი უნდა ინიშნებოდნენ პრეზიდენტის მიერ,  პარლამენტის მიერ შერჩევის საფუძველზე. განსაკუთრებულ მნიშვნელობა ენიჭება დანიშვნის ამ სახეს, ვინაიდან მიუკერძოებელი სამართლის აღსრულებისათვის საჭიროა, რომ სასამართლო თავისუფალი იყოს პოლიტიკური ზეწოლისაგან, ვინაიდან კონსტიტუციის მიხედვით მთავრობის (ხელისუფლების) არცერთ შტოს არ უნდა ჰქონდეს უფლება დომინირებდეს სხვაზე. ამ დროს, ძალაუფლება დანაწევრებული და გარკვეულწილად მისი ერთიანად მოცვა შეუძლებელი უნდა იყოს. მსგავსი პოლიტიკური მოწყობის პირობებში, პოლიტიკა პოლიტიკური კამათითა და გავლენისათვის ბრძოლით ხასიათდება, განსაკუთრებით კი პრეზიდენტსა და პარლამენტს შორის ურთიერთობებში.

უმრავლესობის ძალის შესარბილებლად, გარკვეულწილად, საკანონმდებლო ორგანოს ორპალატიან პრინციპზე მოწყობას მიიჩნევენ, მაგრამ თუკი პარლამენტი იგივე  შინაარსობრივ დათვირთვას განახორციელებს ერთიან პარლამენტში, შესაბამისად, ეს ყოველივე ბევრად დააბალანსებს აღმასრულებელ და საკანონმდებლო ხელისუფლების ორგანოთა ქმედებას. აქ შესაბამისი მნიშვნელობა უნდა ჰქონდეს დეპუტატთა არჩევის, მათი გამოწვევის წესისა და ქმედითი მექანიზმების დანერგვას, რომელთა განხორციელება ხალხის (ამომრჩეველთა) ნებითა და უზენაესი კანონის – კონსტიტუციით მინიჭებული უფლება-მოვალეობების საფუძველზე უნდა ხდებოდეს.   

საპრეზიდენტო და საპარლამენტო ვეტოები, სასამართლოების დამოუკიდებლობა და ძალაუფლების დანაწილება მნიშვნელოვანია, როგორც უმრავლესობის მმართველობისათვის დამახასიათებელი პოტენციური საფრთხეების თავიდან ასაცილებლად. პრეზიდენტებს კანონების მიმართ ვეტოს გამოყენების უფლება აქვთ, მაგრამ ერთიან და გაბედულ საკანონმდებლო ორგანოსაც უნდა შეეძლოს საპრეზიდენტო ვეტოს დაძლევა. მათ შორის სადავო საკითხების შემთხვევაში პრობლემის მოგვარებისას, ისეთ ეროვნულ-სახელმწიფოებრივ ქვეყანაში, როგორიც საქართველოა, სასარგებლო იქნება, ეროვნულ, სამართლებრივ, ზნეობრივ და მორალურ საკითხებში, მათი შესაბამისი სტატუსის მიხედვით, სახელმწიფოებრივი ისეთი ინსტიტუტებისა თუ ხელმძღვანელი პირების ჩართვა და მათი რეკომენდაციების გათვალისწინება, როგორიცაა: სამართლებრივი, მართლმადიდებელი საპატრიარქოს უმაღლესი პირი – პატრიარქი (განსაკუთრებულ შემთხვევაში სინოდი) და კონსტიტუციური მონარქიის არსებობისას – მეფე. პრობლემატური საკითხის მოუგვარებლობის შემთხვევაში კი, საკითხის მნიშვნელობის მიხედვით, განსაზღვრული მცირე ვადის შემდგომ, უზენაესი სასამართლოს საკონსტიტუციო გადაწყვეტილებით უნდა შეეძლოს რიგგარეშე არჩევნების დანიშვნა, რომლის ჩატარება დაეკისრება დამოუკიდებელ და თავისუფალ  ცენტრალურ საარჩევნო კომისიას,  რომელიც ირჩევა ოთხი წლის ვადით, ინდივიდუალური პირების წარმომადგენლობით ხალხის წიაღიდან, არაპარტიული სიით, საზოგადოებრივი ორგანიზაციებისა თუ საინიციატივო ჯგუფების წარდგენით,  კონსტიტუციური და მისგან გამომდინარე მკაცრადგანსაზღვრული ორგანული კანონების შესაბამისი მოთხოვნებით  და მტკიცდება თავისთავად უზენაესი სასამართლოს მიერ.

ასეთი სისტემა უფრო ეფექტური იქნება არა მარტო იმისათვის, რომ ხელი შეეშალოს ტირანიის დამკვიდრების შესაძლებლობას, არამედ იმისთვისაც, რომ უზრუნველყოფილი იქნას  ძლიერი, ენერგიული და  სოლიდარული მმართველობა. ამ მიზნისათვის ასეთი სისტემა და ასევე, იმპიჩმნენტის შესაძლებლობაც, პოლიტიკურად სტაბილურს გახდის სამართლებრივ, რეგულარულ არჩევნებს და ეფექტურად გააწონასწორებს მთავრობის (ხელისუფლების) ძალაუფლებასა და ხალხთან სოლიდარობას.

რა თქმა უნდა, ის, თუ სად გადის, ან უნდა გადიოდეს, უფლებამოსილებებსა და შეზღუდვებს შორის გამყოფი ხაზი, დიდადაა დამოკიდებული პოლიტიკურ კულტურასა და გარემოებებზე, მაგრამ ზნეობრიობისა და მორალის, ეროვნულ-სარწმუნოებრივი და ჯანსაღ ისტორიულ ტრადიციებზე დაყრდნობილი, სამართლებრივი კონსტიტუცია უნდა გამორიცხავდეს სავარაუდო პრობლემების არაკონსტიტუციური მეთოდებით გადაჭრას. მყარ კონსტიტუციურ, სამართლებრივ სახელმწიფოებებში კი მთავრობები ხომ უცილობლად სახალხონიც უნდა იყვნენ და შეზღუდულნიც. ისინი კონსტიტუციის სიქველეებითაც უნდა არსებობდნენ, რომლებიც შეიძლება ერთმანეთისგან ფორმატისა და დეტალიზებულობის ხარისხით განსხვავდებოდნენ, მაგრამ მკაცრად უნდა ისაზღვრებოდეს მთავრობების ძალაუფლება და მისი გამოყენების ჩარჩოები.                                         

  ამრიგად, სახალხო კონტროლის კონცეფცია მთავარი იდეაა გულისხმიერი მთავრობის შესაქმნელად, ხოლო სამართლებრივი, კონსტიტუციური, ჭეშმარიტი დემოკრატიის დედა-აზრი იმის რწმენაა, რომ მთავრობა იყოს სახალხო, შეზღუდული, ენერგიული, ეფექტური და სტაბილური.

·